کتتر تخلیه اب ریه (پنوموکت): کتتر تخلیه آب ریه یا پنوموکت (Pigtail Catheter) یک لوله نازک و انعطافپذیر است . برای تخلیه مایعات یا هوا از فضای پلور (فضای بین ریه و دیواره قفسه سینه) استفاده دارد. این کاتترها به دلیل قطر کوچک، انعطافپذیری بالا و ایمنی مناسب، بهعنوان روش خط اول در مدیریت بسیاری از بیماریهای فضای پلور شناخته میشوند .
کاتترهای پنوموکت معمولاً از جنس سیلیکون نرم است. در انتهای دیستال خود به شکل “دم خوک” (Pigtail) خمیده هستند. این طراحی مارپیچی از آسیب به بافت ریه و ساختارهای مجاور جلوگیری میکند .
اندازه کتتر تخلیه اب ریه:
برای افیوژنهای ساده و مایع با ويسکوزیته پایین: کاتتر ۶ یا ۷ فرنچ کافی است.
برای مایعات غلیظ و چرکی: کاتتر ۸ تا ۱۰ فرنچ توصیه میگردد.
برای امپیمای بسیار غلیظ: کاتترهای با قطر بزرگتر ضروری است.
طراحی دوگانه (Double-Pigtail): نوع جدیدی از کاتترها با دو خمیدگی مارپیچی طراحی شدهاند که سوراخهای جانبی متعددی در امتداد بدنه دارند. مطالعات نشان دادهاند که این طراحی، نرخ جابجایی ناکارآمد کاتتر را بهطور معنیداری کاهش میدهد و زمان ماندگاری کاتتر را کوتاهتر میکند .
کاتتر پنوموکت در مدیریت انواع افیوژنهای پلور کاربرد دارد:
افیوژنهای ترانسوداتیو: مانند افیوژن ناشی از نارسایی قلبی، سیروز کبدی و نارسایی کلیوی
اگزوداتیو ساده: مانند افیوژن پاراپنومونیک (مرتبط با ذاتالریه) و افیوژنهای بدخیم
بدخیم: در بیماران سرطانی، کاتتر پنوموکت بهعنوان روش تسکینی مؤثر برای تخلیه مایعات و کاهش تنگی نفس استفاده دارد. مطالعهای بر روی ۳۴۲ بیمار سرطانی نشان داد که تخلیه با کاتتر پنوموکت هدایتشده با سونوگرافی، در ۹۱٪ بیماران احساس تنگی نفس را کاهش داده یا برطرف کرده است .
نتایج یک کارآزمایی بالینی تصادفی: مطالعه TAP-IT بر روی بیماران با نارسایی حاد قلبی و افیوژن پلور نشان داد که استفاده زودرس از کاتتر پنوموکت بههمراه درمان استاندارد، در مقایسه با درمان استاندارد بهتنهایی، تأثیر معنیداری بر روزهای زنده ماندن خارج از بیمارستان، مرگومیر یا مدت بستری نداشت. عوارض عمده تنها در ۱٪ موارد رخ داد .
کاتتر پنوموکت برای تخلیه هوا از فضای پلور در موارد زیر استفاده دارد:
پنوموتوراکس خودبخودی اولیه.
پنوموتوراکس تروماتیک پایدار.
در موارد همتوراکس پایدار و غیرحاد، کاتترهای با قطر کوچک ایمن و مؤثر هستند .
در امپیم (افیوژن چرکی) معمولاً به کاتترهای با قطر بزرگتر نیاز است. مطالعهای بر روی ۱۲ بیمار مبتلا به امپیم نشان داد که در ۱۱ بیمار، دو یا چند کاتتر برای تکمیل تخلیه لازم بود، به دلایلی مانند وجود حفرههای متعدد، تخلیه ناقص مایع وابسته و عود مجموعه مایع .
رایجترین تکنیک برای قرار دادن کاتتر پنوموکت، روش سِلdinger است که مراحل زیر را شامل میگردد:
بیحسی موضعی: پوست با لیدوکائین بیحس میگردد.
ورود سوزن: سوزن دسترسی وارد فضای پلور میگردد.
قرار دادن راهنمای سیمی: یک راهنمای سیمی از داخل سوزن وارد فضای پلور میشود. راهنما باید بدون مقاومت پیش برود تا از سوراخ کردن ساختارهای مجاور جلوگیری گردد.
گشاد کردن مسیر: مسیر با دیلاتور گشاد میگردد.
قرار دادن کاتتر: کاتتر پنوموکت روی راهنما وارد فضای پلور میگردد.
این تکنیک بهصورت سیستماتیک و قابل آموزش است .
نکته مهم: راهنمای سیمی باید همیشه از نوک کاتتر فراتر برود تا از سوراخ شدن ساختارهای مجاور جلوگیری گردد.
در برخی موارد، ۱۰ تا ۱۵ سوراخ جانبی اضافی در قسمتی از کاتتر که در فضای پلور قرار میگیرد ایجاد میشود. این کار تخلیه را بهبود میبخشد. باید دقت کنیم که هیچکدام از سوراخها خارج از فضای پلور قرار نگیرند .
پس از تأیید موقعیت کاتتر با تصویربرداری، کاتتر به یک سیستم تخلیه بسته قفسه سینه متصل میگردد .
در طول مدت قرار داشتن کاتتر، کل سیستم باید روزانه ارزیابی شود. عوامل تعیینکننده برای خارج کردن کاتتر شامل کمیت و کیفیت مایع و برطرف شدن آسیبشناسی زمینهای است .
افیوژنهای غیرچرکی تا ۱۵۰۰ میلیلیتر میتوانند بهطور کامل تخلیه شوند و کاتتر ظرف ۲۴ ساعت خارج گردد.
مایع بیش از ۱۵۰۰ میلیلیتر باید طی ۱۲ تا ۲۴ ساعت تخلیه گردد.
تخلیه سریع حجم زیاد مایع خطر ادم ریوی ناشی از بازگشایی مجدد (Re-expansion Pulmonary Edema) را افزایش میدهد
برای مایعات غلیظ یا حاوی مواد ذرهای، شستوشوی دورهای با ۱۰ تا ۲۵ میلیلیتر سالین استریل استفاده میگردد.
مرتبط با کاتتر پنوموکت میتوانند در زمان قرار دادن یا در طول مدت قرار داشتن کاتتر رخ دهند :
حین قرار دادن:
خونریزی.
درد.
قرارگیری خارج پلور
آسیب به ساختارهای مجاور.
آسیب نوروواسکولار.
در طول قرار داشتن کاتتر پلور:
عفونت
جابجایی (Dislodgement)
انسداد کاتتر
نادر اما جدی:
ادم ریوی ناشی از بازگشایی مجدد
هیپوکسمی گذرا
آمفیزم زیرجلدی
عفونت: شایعترین عارضه تأخیری است. در مطالعهای، ۸ نفر از ۴۷ بیمار با کاتتر پلور دائم دچار عفونت شدند و ۷ نفر نیاز به بستری داشتند .
نوع خاصی از کاتترها برای مدیریت طولانیمدت افیوژنهای مکرر، بهویژه افیوژنهای بدخیم طراحی شدهاند. این کاتترها:
بهصورت تونلدار قرار میگیرند
دارای دریچه یکطرفه هستند که اجازه خروج مایع و هوا را میدهند اما از ورود آن جلوگیری میکنند
امکان تخلیه در منزل توسط خود بیمار یا مراقب آموزشدیده را فراهم میکنند
مزایا: مطالعهای در دانمارک نشان داد که ۷۰٪ بیماران با IPC هیچ مراجعه بیمارستانی به دلیل عوارض کاتتر نداشتند و ۲۳٪ توانستند در خانه خود بمانند .
عوارض IPC: درد، پنوموتوراکس، خونریزی، آمپیم و انسداد از عوارض گزارششده هستند . در مطالعهای، ۲۷٪ بیماران با IPC دچار عوارضی شدند که نیاز به بستری داشتند .
کاتتر تخلیه آب ریه (پنوموکت) ابزاری حیاتی و کمتهاجمی برای مدیریت بیماریهای فضای پلور است. این کاتترها بهعنوان روش خط اول در افیوژنهای پلور ساده و ترانسوداتیو، پنوموتوراکس و همتوراکس پایدار شناخته میشوند. تکنیک قرار دادن با روش سلdinger بهراحتی قابل آموزش است و عوارض آن نسبتاً کم و قابل مدیریت است. برای افیوژنهای مکرر و بدخیم، کاتترهای پلور دائم (IPC) امکان مدیریت سرپایی و حفظ استقلال بیمار را فراهم میکنند. شناخت دقیق اندیکاسیونها، تکنیک قرار دادن و عوارض بالقوه برای کلیه پزشکان و پرستاران درگیر در مراقبت از بیماران با بیماریهای پلور ضروری است.
