سوند دبل جی (Double-J stent) که با نام استنت حالب نیز میشناسیم، یکی از پرکاربردترین ابزارها در جراحی کلیه و مجاری ادراری است. این لوله باریک و انعطاف‌پذیر با دو انتهای پیگتیل (حلقه‌شکل) که یادآور حرف J است، به عنوان یک مسیر مصنوعی برای عبور ادرار از کلیه به مثانه عمل می‌کند و از انسداد یا تنگی حالب جلوگیری می‌نماید.

کاربرد سوند دبل جی و دلایل کارگذاری سوند دبل جی:

دلایل کارگذاری این سوند به دو دسته کلی درمانی (Therapeutic)وپیش‌گیرانه (Prophylactic)تقسیم می‌گردند.

۱. موارد درمانی اورژانسی و برنامه‌ریزی :

• رفع انسداد حاد:اصلی‌ترین کاربرد، تخلیه ادرار از کلیه‌ای است که به دلیل انسداد (معمولاً توسط سنگ کلیه) دچار تورم و فشار  است (هیدرونفروز). این وضعیت می‌تواند منجر به درد شدید، عفونت و آسیب به عملکرد کلیه گردد. در موارد اورژانسی مانند بی‌ادراری (آنوری)، درد غیرقابل کنترل کلیوی، یا انسداد توأم با عفونت (سپسیس)، کارگذاری سریع سوند حیاتی است.

• تنگی و انسداد مزمن:در موارد تنگی حالب ناشی از جراحت، تومورهای داخل یا خارج از مجاری ادراری که به حالب فشار می‌آورند، یا بیماری‌های التهابی روده، از سوند برای حفظ باز بودن مسیر استفاده می‌کنند. برای انسدادهای بدخیم، نوع خاصی از استنت‌های فلزی مشبک دبل جی با نرخ موفقیت بالایی (۹۵٪) معرفی شده است.

۲. موارد پیش‌گیرانه (حین و پس از اعمال جراحی):

• پس از جراحی‌های اندویورولوژی:اگرچه کارگذاری روتین پس از سنگ‌شکنی بدون عارضه (URS) همیشه ضروری نیست، اما در مواردی که خطر عوارض وجود دارد، از سوند برای جلوگیری از انسداد ناشی از ادم و عبور تکه‌های سنگ استفاده می‌گردد.

• محافظت از محل بخیه و جلوگیری از نشت ادرار:پس از جراحی‌های ترمیمی روی حالب (مانند پیالوپلاستی برای رفع تنگی مادرزادی محل اتصال حالب به کلیه) یا پس از پیوند کلیه، از سوند برای محافظت از بخیه‌ها و هدایت ادرار به سمت مثانه استفاده می‌شود. تحقیقات نشان داده است که استفاده از سوند دبل جی در پیوند کلیه، عوارض اورولوژیک را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.

• درمان هیدرونفروز اولیه در کودکان:کارگذاری سوند دبل جی به عنوان یک روش کم‌تهاجمی، به ویژه در کودکان زیر ۴ سال، با نرخ موفقیت بالایی (۸۳.۵٪) همراه بود و می‌تواند جایگزین جراحی باز گردد.

سایز بندی استنت دبل جی :

انتخاب سایز مناسب بر اساس آناتومی بیمار و تشخیص پزشک انجام می‌شود و شامل دو پارامتر اصلی قطر و طول است.

۱. قطر (سایز فرنچ – French):
قطر سوند بر اساس واحد فرنچ (Fr) اندازه‌گیری می‌شود. سایزهای رایج و استاندارد شامل موارد زیر هستند:

• ۴ Fr تا ۸ Fr:محدوده رایج.

• ۴.۷ Fr و ۶ Fr:سایزهای پرکاربرد در مطالعات بالینی.

• ۴.۸ Fr، ۵ Fr، ۶ Fr، ۷ Fr، ۸ Fr و ۹ Fr:سایزهای موجود در بازار.

۲. طول:

طول سوند نیز بر اساس قد و فاصله کلیه تا مثانه بیمار انتخاب می‌شود. انتخاب طول مناسب برای کاهش علائم آزاردهنده ناشی از استنت حیاتی است.

• محدوده رایج:از۱۲ سانتی‌متر(برای کودکان) تا۳۰ سانتی‌متر(برای بزرگسالان) متغیر است.

• سایزهای متداول در بزرگسالان:۲۴، ۲۶ و ۲۸ سانتی‌متر.

• سایزهای موجود:شامل ۱۶، ۱۸، ۲۰، ۲۲، ۲۴، ۲۶، ۲۸ و ۳۰ سانتی‌متر می‌شود.

انواع از نظر مدت زمان کارگذاری (کوتاه‌مدت و بلندمدت):

مدت زمان ماندگاری سوند به علت کارگذاری آن بستگی دارد و تأثیر مستقیمی بر عوارض احتمالی دارد.

۱.  دبل جی کوتاه‌مدت (چند روز تا چند هفته):

• مدت معمول:بسیاری از سوندها بین۴ تا ۶ هفتهدر جای خود باقی می‌مانند.

• دوره کوتاه‌تر:یک مطالعه کارآزمایی بالینی نشان داد است که پس از جراحی ترمیمی پیالوپلاستی، ماندن سوند به مدت۲ هفته به اندازه ۶ هفته مؤثر است . عوارض کمتری دارد. به طور کلی، اصل بر این است که سوند تا زمانی که روند بهبودی کامل گردد.  خطر انسداد برطرف گردد، در بدن باقی بماند و پس از آن هرچه سریع‌تر خارج گردد تا از عوارض جلوگیری گردد.

۲.  کاربرد سوند دبل جی: دبل جی بلندمدت (چند ماه تا بیشتر):

• مدت طولانی‌تر:در بیماران با انسداد مزمن (مانند تومورهای غیرقابل جراحی یا تنگی‌های پیچیده)، ممکن است سوند برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها باقی بماند و به صورت دوره‌ای (مثلاً هر ۶ ماه یکبار) تعویض گردد.

هشدار مهم در مورد ماندگاری طولانی‌مدت:

ماندن طولانی‌مدت سوند در بدن با خطرات جدی همراه است. نباید از مدت زمان توصیه‌ توسط پزشک تجاوز کند. سوند دبل جی  فراموش‌شده (Forgotten Stent) یکی از معضلات مهم اورولوژی است. با افزایش مدت زمان ماندگاری، عوارض زیر رخ می‌دهد:

• تغییرات پاتولوژیک در مثانه:مطالعات نشان داده است که ماندن سوند بیش از ۶ هفته منجر به تشکیل “توده‌های برون” (Brunn’s nests) و پس از ۱۲ هفته به “سیستیت سیستیکا” (Cystitis cystica) در بافت مثانه می‌شود که نوعی واکنش التهابی مزمن است.

• انسداد و تشکیل سنگ:طولانی‌ترین مدت مجاز برای ماندگاری یک سوند معمولی بدون تعویض،حداکثر ۳ ماهذکر شده است و پس از آن، خطر تشکیل سنگ بر روی خود سوند و انسداد آن به شدت افزایش می‌یابد. در مقالات، مواردی از فراموشی سوند به طور میانگین تا ۳۳ ماه گزارش شده است که با عوارض شدیدی همراه است.

• علائم آزاردهنده:تا ۸۰٪ از بیماران دارای سوند، علائمی مانند تکرر ادرار، فوریت، درد پهلو و خون‌ریزی را تجربه می‌کنند که با افزایش زمان ماندگاری، شدت این علائم بیشتر می‌شود. به همین دلیل، پزشکان همواره بر کوتاه‌ترین زمان ممکن برای نگهداری سوند تأکید دارند.

نحوه کارگذاری سوند دبل جی:

کارگذاری سوند دبل جی یک روش تخصصی اورولوژی است که معمولاً در اتاق عمل یا بخش سرپایی تخصصی انجام می‌گردد. روش دقیق آن به شرایط بیمار و نوع جراحی بستگی دارد و پروتکل واحدی برای همه موارد وجود ندارد.

۱.نحوه کارگذاری سوند دبل جی  از طریق مجرای ادرار (روش رتروگراد):

این روش رایج‌ترین روش برای قرار دادن سوند است و معمولاً با بی‌حسی موضعی یا بی‌حسی نخاعی انجام می‌شود. مراحل اصلی به این صورت است:

• سیستوسکوپی:پزشک یک دوربین باریک و انعطاف‌پذیر به نام سیستوسکوپ را از طریق مجرای ادرار وارد مثانه می‌کند تا دهانه حالب را مشاهده کند.

• هدایت سوند:یک سیم راهنما (گایدوایر) از طریق سیستوسکوپ به داخل حالب و تا کلیه هدایت می‌شود. سپس سوند دبل جی روی این سیم راهنما به سمت بالا رانده می‌شود تا انتهای بالایی آن در کلیه و انتهای پایینی آن در مثانه قرار گیرد.

• تثبیت موقعیت:پس از قرارگیری سوند، سیم راهنما خارج می‌شود و انتهای J شکل سوند در کلیه و مثانه قفل می‌شود. در برخی موارد، یک نخ ایمنی (Dangler thread) به انتهای سوند متصل می‌شود که در صورت لزوم به جابه‌جایی یا خارج‌سازی آن کمک می‌کند.

• تایید موقعیت:برای اطمینان از قرارگیری صحیح سوند، معمولاً از عکس‌برداری با اشعه ایکس (فلوروسکوپی) استفاده می‌شود.

۲. نحوه کارگذاری استنت دبل جی  در حین جراحی باز یا لاپاراسکوپی:

در مواردی که جراحی روی حالب انجام می‌گردد (مانند سنگ‌شکنی یا ترمیم تنگی)، سوند مستقیماً از طریق برش جراحی بر روی حالب وارد می‌شود. روش‌های خلاقانه‌ای برای این کار ابداع شده است، از جمله تکنیک “مرغ دریایی” که در آن دو سیم راهنما به سوراخ‌های جانبی سوند وارد می‌شوند تا انتهای خمیده آن را صاف کنند و عبور آن را از برش جراحی آسان‌تر سازند. این روش‌ها می‌توانند زمان جراحی را به طور قابل توجهی کاهش دهند.

۳. کارگذاری از طریق پوست (روش آنتروگراد):
در موارد خاص، مانند انسداد کامل حالب یا زمانی که دسترسی از طریق مثانه ممکن نیست، سوند می‌تواند از طریق پوست و با هدایت سونوگرافی یا سی‌تی‌اسکن وارد کلیه  و سپس به پایین هدایت گردد.

نحوه برداشتن سوند دبل جی:

برداشتن فنر کلیه معمولاً یک روش سرپایی، سریع و کم‌تهاجم است که بسته به شرایط، به روش‌های مختلفی انجام می‌گردد.

۱. برداشتن با سیستوسکوپی (روش استاندارد و رایج):

این روش معمول‌ترین و ساده‌ترین روش خارج‌سازی سوند است که در مطب یا کلینیک و با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود. مراحل آن عبارت است از:

• بی‌حسی موضعی:ژل بی‌حسی به مجرای ادرار زده می‌شود.

• ورود سیستوسکوپ:دوربین باریک از طریق مجرای ادرار وارد مثانه می‌شود تا انتهای پایینی سوند که در مثانه قرار دارد، مشاهده شود.

• گرفتن و خارج‌سازی:پزشک با استفاده از یک فورسپس (انبرک) مخصوص که از داخل سیستوسکوپ عبور داده می‌شود، انتهای سوند را گرفته و به آرامی و به طور کامل از طریق مجرای ادرار خارج می‌کند.

• زمان انجام:کل این فرآیند معمولاً کمتر از ۱۰ دقیقه طول می‌کشد.

۲. برداشتن با هدایت فلوروسکوپی (روش جایگزین):

در برخی موارد، به ویژه در بیماران پیوند کلیه یا مواردی که سوند به سختی قابل رویت است، از روش جایگزین با هدایت اشعه ایکس استفاده می‌گردد. در این روش:

• یک غلاف عروقی از طریق مجرای ادرار به مثانه وارد می‌گردد.

• با استفاده از یک حلقه (اسنیر) و تحت دید فلوروسکوپی، انتهای سوند در مثانه گرفت  و خارج می‌گردد..

• این روش می‌تواند بدون نیاز به بیهوشی عمومی و با آرام‌بخشی انجام شود و میزان موفقیت بالایی دارد (بیش از ۹۷٪).

۳. برداشتن از راه پوست:

در موارد نادر ، مانند جابه‌جایی سوند به سمت بالا یا تشکیل سنگ روی آن، ممکن است نیاز به برداشتن سوند از طریق یک سوراخ کوچک در پوست (روش آنتروگراد) باشد.

نکته بسیار مهم:تأخیر در خارج‌سازی سوند (سوند فراموش‌ی) عوارض جدی مانند تشکیل سنگ بر روی سوند، عفونت و شکستگی سوند را به همراه دارد. اگر سوند بیش از ۲ ماه در بدن بماند، خطر تشکیل رسوب و پس از ۶ ماه، خطر تشکیل سنگ به شدت افزایش می‌یابد. در این شرایط، خارج‌سازی سوند به یک عمل پیچیده‌تر و زمان‌بر تبدیل می‌گردد که ممکن است به ترکیبی از روش‌های جراحی از طریق کلیه و مثانه نیاز داشته باشد.