تشخیص سرطان مغز استخوان با بیوپسی

تشخیص سرطان مغز استخوان با بیوپسی: راهنمای جامع:

بیوپسی مغز استخوان، که اغلب به عنوان یک “معاینه مغز استخوان” از آن یاد میکنند، یکی از دقیقترین و اساسیترین ابزارهای تشخیصی در هماتولوژی آنکولوژی برای شناسایی و مدیریت سرطانهای خونساز مانند لوسمیها، لنفومها و مولتیپل میلوما به شمار میرود. این روش تهاجمی، که شامل برداشتن نمونه های کوچکی از بافت نرم اسفنجی درون استخوانها (مغز استخوان) است، اطلاعات حیاتی در مورد سلامت و عملکرد سلولهای خونی ارائه میدهد.

تشخیص سرطان مغز استخوان اغلب با آزمایشهای خون شروع میگردد که شمارش غیرطبیعی سلولهای خونی را نشان میدهند. با این حال، برای تأیید تشخیص، تعیین نوع دقیق بیماری و هدایت تصمیمات درمانی، معاینه مستقیم مغز استخوان ضروری است. این مقاله به بررسی جامع نقش بیوپسی سوزنی مغز استخوان در تشخیص سرطان، از اصول اولیه تا جدیدترین کاربردهای بالینی آن، با تکیه بر منابع معتبر پزشکی میپردازد.

نمونهبرداری با سوزن بیوپسی مغز استخوان یا همان سوزن جمشیدی از مغز استخوان انجام میگیرد.سوزن بیوپسی مغز استخوان زمر و بیتامد از برندهای مطرح بازارند.

بیوپسی مغز استخوان چیست و چرا انجام میگیرد؟

بیوپسی مغز استخوان یک اصطلاح کلی است که اغلب به دو روش مکمل میگویند: آسپیراسیون مغز استخوان و بیوپسی هستهای (ترفین) مغز استخوان. هر دو روش معمولاً با هم و در یک جلسه انجام میگردد. تا تصویر کاملی از وضعیت مغز استخوان به دست آید.

آسپیراسیون مغز استخوان: در این روش، با استفاده از یک سوزن، مقدار کمی از بخش مایع مغز استخوان (حاوی سلولهای خونی در حال رشد) خارج میگردد. این نمونه برای بررسی مورفولوژی (شکل و اندازه) سلولها، شمارش سلولی، و انجام آزمایشهای تکمیلی مانند فلوسایتومتری (برای تعیین نوع سلولها بر اساس نشانگرهای سطحی) و سیتوژنتیک (برای بررسی کروموزومها و ناهنجاریهای ژنتیکی) استفاده میگردد.

بیوپسی هستهای (ترفین) مغز استخوان: در این روش، یک سوزن بزرگتر برای برداشتن یک قطعه استوانهای شکل و جامد از مغز استخوان و استخوان اطراف آن استفاده میشود. این نمونه برای ارزیابی بافتشناسی بسیار حیاتی است، زیرا ساختار سلولی، تراکم سلولها (سلولاریتی)، و وجود فیبروز یا سلولهای سرطانی را که ممکن است در نمونه آسپیراسیون وجود نداشته باشند یا به دلیل مایع بودن نمونه از بین رفته باشند، به طور دقیق نشان میدهد. بیوپسی هستهای برای تشخیص و تعیین مرحله (استیج) بسیاری از بدخیمیهای خونی، به ویژه لنفومها و مولتیپل میلوما، ضروری است.

سوزن بیوپسی مغز استخوان(سوزن جمشیدی ) مداکس از برندهای مطرح بازار است.

بیوپسی مغز استخوان برای اهداف تشخیصی متعددی انجام میگردد که مهمترین آنها عبارتند از:

تشخیص بدخیمی های خونی: تشخیص قطعی لوسمیها (حاد و مزمن)، لنفومها (هوچکین و غیرهوچکین) و مولتیپل میلوما.

تشخیص سایر اختلالات مغز استخوان: مانند سندرمهای میلودیسپلاستیک (MDS)، نئوپلاسمهای میل پرولیفراتیو (MPN)، و کمخونیهای آپلاستیک.

ارزیابی علت ناهنجاریهای خونی: بررسی علت کاهش یا افزایش غیرقابل توضیح در تعداد سلولهای خونی (گلبول قرمز، گلبول سفید یا پلاکت).

تعیین مرحله (استیج) و برنامهریزی درمان: برای تعیین میزان درگیری مغز استخوان در برخی سرطانها و ارزیابی پاسخ به درمانهایی مانند شیمیدرمانی یا پیوند مغز استخوان.

بررسی علت تب با منشأ ناشناخته یا تشخیص بیماریهای نادر مانند بیماریهای ذخیرهای و عفونتهای خاص.

فرآیند تشخیص سرطان مغز استخوان با بیوپسی با کمک سوزن جمشیدی مغز استخوان:

آمادگی قبل از عمل:

قبل از انجام بیوپسی، ارزیابی کامل بیمار انجام میگردد. پزشک باید از تمام داروهای مصرفی بیمار، به ویژه داروهای رقیقکننده خون (مانند وارفارین، آسپرین، و داروهای ضد پلاکت) مطلع باشد، زیرا این داروها خطر خونریزی را افزایش میدهند و ممکن است نیاز به قطع موقت آنها باشد. همچنین سابقه آلرژی به داروهای بیحسی، لاتکس یا چسب باید بررسی گردد. در صورت کاربرد از آرامبخش، بیمار نیاز به همراه برای بازگشت به منزل خواهد داشت.

محل نمونه برداری:

(استخوان لگن) ارجحترین و رایجترین محل برای بیوپسی مغز استخوان در بزرگسالان است. این ناحیه به دلیل دسترسی آسان و داشتن مغز استخوان غنی از سلولهای خونی انتخاب میگردد. در نوزادان و کودکان خردسال ممکن است از استخوان درشتنی (تیبیا) استفاده گردد. نمونهبرداری از جناغ سینه (استرنوم) تنها در موارد خاص برای آسپیراسیون و با احتیاط فراوان انجام میگردد و بیوپسی هستهای از جناغ سینه به دلیل خطر آسیب به اندامهای حیاتی به هیچ عنوان توصیه نمیگردد.

مراحل انجام بیوپسی :

تشخیص سرطان مغز استخوان با بیوپسی انجام و در مراحل زیر خلاصه میگردد.

پوزیشن بیمار و بیحسی: بیمار به پهلو یا روی شکم میخوابد. پوست روی محل بیوپسی با مواد ضدعفونی کنند تمیز و سپس بیحسی موضعی با تزریق لیدوکائین انجام میگردد. بیحسی کامل پریوستوم (پوشش استخوان) که بسیار حساس است، برای کاهش درد حیاتی است.

آسپیراسیون مغز استخوان: یک سوزن آسپیراسیون تخصصی از طریق پوست و استخوان قشر مغز استخوان وارد فضای مغز استخوان میشود. پس از برداشتن استایلت (مغزی سوزن)، یک سرنگ به سوزن متصل و حدود ۰.۵ تا ۳ سانتیمتر مکعب از مغز استخوان مایع آسپیره (مکیده) میشود. این عمل ممکن است با احساس مکش و درد کوتاه و تیز همراه باشد.

بیوپسی هستهای (ترفین): از همان برش پوستی، اما با زاویهای متفاوت، یک سوزن ترفین (معمولاً از نوع سوزن بیوپسی جمشیدی) با حرکت چرخشی وارد استخوان و مغز استخوان میگردد. پس از استقرار سوزن، یک نمونه جامد به طول حداقل ۱ تا ۲ سانتیمتر برداشته میشود. برای این کار، سوزن چند بار چرخانده میگردد تا انتهای نمونه از بافت اطراف جدا گردد. این مرحله بیشتر با احساس فشار همراه است تا درد.

سوزن اسپیراسیون مغز استخوان عموما در گیج 15 و 16 و در طول 5 سانت است.

مراقبت پس از عمل نمونه برداری با سوزن بیوپسی مغز استخوان:

پس از خارج کردن سوزنها، فشار مستقیم و محکمی روی محل بیوپسی اعمال میشود تا خونریزی متوقف شود و یک پانسمان فشاری روی آن قرار داده میشود. از بیمار خواسته میشود که به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه به پشت دراز بکشد. نمونههای آسپیراسیون بلافاصله برای تهیه لامهای اسمیر در کنار تخت بیمار آماده میشوند و نمونه بیوپسی هستهای در فرمالین قرار و به همراه سایر نمونهها به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال میگردد.

بررسی نمونه بیوپسی در آزمایشگاه:

نمونههای مغز استخوان در آزمایشگاه پاتولوژی توسط یک پاتولوژیست یا هماتوپاتولوژیست مورد بررسی قرار میگیرند.

بررسی اسمیر آسپیراسیون: این لامها برای ارزیابی مورفولوژی سلولهای خونی در مراحل مختلف رشد، شمارش دقیق انواع سلولها (شامل درصد بلاستها یا سلولهای نابالغ)، و تشخیص ناهنجاریهای سلولی استفاده میگردد.

بررسی بیوپسی هستهای: پس از انجام مراحل فیکس کردن، برش دادن و رنگآمیزی، این نمونه زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا موارد زیر مشخص گردند:

سلولاریتی مغز استخوان: درصد فضاهای مغز استخوان که توسط سلولهای خونساز پر شده است. این میزان با افزایش سن کاهش مییابد و انحراف از آن میتواند نشاندهنده بیماری باشد.

معماری بافتی: آرایش و چیدمان سلولها در مغز استخوان.

وجود سلولهای غیرطبیعی یا سرطانی: مانند تودههای سلولهای لنفوم یا تجمعات پلاسماسلهای بدخیم در مولتیپل میلوما.

فیبروز یا اسکار: افزایش بافت همبند در مغز استخوان که میتواند نشاندهنده برخی بیماریها باشد.

آزمایشهای تکمیلی:

علاوه بر بررسی میکروسکوپی، نمونههای مغز استخوان برای انجام آزمایشهای تکمیلی حیاتی نیز استفاده میشوند که برای تشخیص دقیق نوع سرطان و پیشبینی پاسخ به درمان ضروری هستند:

فلوسایتومتری: برای شناسایی و تعیین دقیق نوع سلولهای سرطانی بر اساس نشانگرهای خاص روی سطح آنها، که در تشخیص و طبقهبندی لوسمیها و لنفومها بسیار مهم است.

سیتوژنتیک و هیبریداسیون در محل فلورسنت (FISH): برای بررسی کروموزومها و شناسایی ناهنجاریهای ژنتیکی مانند انتقالهای کروموزومی (مثلاً کروموزوم فیلادلفیا در لوسمی میلوئید مزمن) که نقش کلیدی در تشخیص، پیشآگهی و انتخاب درمان دارند.

مولکولی (PCR و توالییابی ژنتیکی): برای شناسایی جهشهای ژنی خاص که میتوانند هدف درمانهای هدفمند قرار گیرند.

کشت مغز استخوان: در موارد تب با منشأ ناشناخته یا مشکوک به عفونت، نمونه آسپیراسیون برای کشت باکتریها، قارچها یا مایکوباکتریومها استفاده میگردد.

عوارض جانبی و اقدامات احتیاطی هنگام نمونه گیری با سوزن جمشیدی:

بیوپسی مغز استخوان یک روش نسبتاً ایمن است، اما مانند هر اقدام تهاجمی دیگر، ممکن است با عوارضی همراه باشد که اغلب خفیف و قابل کنترل هستند.

خونریزی و کبودی: شایعترین عارضه است، بهویژه در بیمارانی که تعداد پلاکت پایینی دارند (ترومبوسیتوپنی). با اعمال فشار کافی کنترل میشود. ترومبوسیتوپنی شدید منع مصرف این روش نیست و در صورت نیاز قبل از اقدام، پلاکت تزریق میگردد.

درد و ناراحتی: درد در حین و بعد از عمل شایع است و با مسکنهای ساده قابل کنترل است. درد خفیف تا متوسط در ناحیه بیوپسی ممکن است چند روز تا یک هفته ادامه یابد.

عفونت: در صورت رعایت اصول استریل، نادر است اما در بیماران با سیستم ایمنی ضعیف ممکن است رخ دهد.

خشک آمدن (Dry Tap): این اصطلاح به حالتی گفته میشود که در زمان آسپیراسیون، مایعی از مغز استخوان خارج نمیشود. دلایل آن میتواند شامل تکنیک نامناسب، فیبروز شدید مغز استخوان، یا هیپوسلولاریتی (کمبود شدید سلول) باشد. در این موارد، بیوپسی هستهای و تهیه اسمیر از اثر انگشت نمونه (Touch Prep) بسیار حیاتی میگردند.

موارد منع مصرف:

موارد منع مصرف مطلق برای بیوپسی مغز استخوان بسیار محدود است. تنها موارد منع مصرف مطلق شامل اختلالات شدید خونریزی مانند هموفیلی شدید یا انعقاد داخل عروقی منتشر (DIC) شدید و عفونت فعال در محل نمونهبرداری است. مصرف داروهای رقیقکننده خون یک منع مصرف مطلق نیست و تصمیمگیری در مورد ادامه یا قطع موقت آنها توسط پزشک معالج انجام میگردد.

بیوپسی مغز استخوان در مقایسه با روشهای تصویربرداری (PET/CT):

با وجود پیشرفتهای چشمگیر در روشهای تصویربرداری مانند اسکن PET/CT، بیوپسی مغز استخوان همچنان به عنوان استاندارد طلایی (Gold Standard) برای تشخیص درگیری مغز استخوان در بسیاری از بدخیمیها، به ویژه لنفومها، باقی مانده است. PET/CT یک ابزار غیرتهاجمی عالی برای بررسی کل بدن است و حساسیت بالایی در تشخیص ضایعات دارد. با این حال، یافتههای PET/CT ممکن است مثبت کاذب (نشاندهنده درگیری در جایی که وجود ندارد، مثلاً به دلیل التهاب) یا منفی کاذب (از دست دادن ضایعات کوچک یا با درگیری منتشر و کمفعالیت) باشند.